Tadbir strategik va operatsion darajadagi ishtirokchilarni birlashtirib, nufuzli professional hamjamiyatni bir joyga jamladi. Mehmonlar qatorida banklar, xalqaro tashkilotlar, ixtisoslashgan assotsiatsiyalar va fintex kompaniyalar top-menejerlari, shuningdek, shariat nazorati, yuridik hamrohlik va bank texnologiyalari sohasidagi ekspertlar bo‘ldi. Auditoriyaning bunday tarkibi islomiy banking mavzusini kompleks ravishda — tartibga solish va biznes kun tartibidan tortib texnologik amalga oshirishgacha — muhokama qilish imkonini berdi.
Tadbirni ochar ekan, Colvir vakillari 2026-yilda mintaqadagi islomiy banking konsepsiyalar bosqichidan uzil-kesil amaliyotga o‘tayotganini ta’kidladilar. Yangi qonunchilik tashabbuslari, regulyatorning faol pozitsiyasi va banklar tomonidan ortib borayotgan qiziqish sohani tizimli rivojlantirish uchun asos yaratmoqda.
Colvir Software Solutions biznesni rivojlantirish bo‘yicha direktori Denis Yudin ham uchrashuvning amaliy xususiyatini alohida ta’kidladi. Colvir vakillari islomiy banking mavzusi bir necha yil davomida olib borilgan tadqiqotlar, to‘plangan tajriba va hamkorlar bilan birgalikdagi ishlarning mantiqiy natijasi ekanini qayd etdilar. Brunch esa bugungi kunda banklar, regulyator, shariat ekspertlari va texnologik jamoalar oldida turgan masalalarni ochiq muhokama qilish maydoni sifatida tashkil etildi.
Biznes dasturi islomiy bankingni shakllantirishning asosiy jihatlari atrofida tuzildi.
“Astana” xalqaro moliya markazining islomiy moliya yo‘nalishi rahbari Madina Tukulova Qozog‘iston va jahonda islomiy moliyaning rivojlanishi haqida umumiy sharh taqdim etdi. Ma’ruzada soha shakllanishining tarixiy mantig‘i — savdo sherikchiligi va ishonchga asoslangan moliyalashtirishning dastlabki shakllaridan tortib zamonaviy islomiy banklar, AAOIFI xalqaro standartlari, islomiy kapital bozori, sukuk va raqamli moliyaviy xizmatlarning paydo bo‘lishigacha — yoritib berildi. Islomiy moliya real aktiv bilan bog‘liqlik, risklarni taqsimlash va operatsiyalarning shaffofligiga asoslanishi, bu esa uni turli toifadagi mijozlar uchun barqaror muqobilga aylantirishi alohida ta’kidlandi.
Ma’ruzaning muhim qismi Qozog‘iston bozoriga bag‘ishlandi. Madina Tukulova Qozog‘iston ushbu yo‘nalishni 1990-yillardan buyon izchil rivojlantirib kelayotganini eslatdi: Islom taraqqiyot bankiga a’zo bo‘lish va islomiy moliyalashtirish bo‘yicha qonunchilikni qabul qilishdan tortib “Astana” xalqaro moliya markazini ishga tushirish hamda islomiy banklar, lizing kompaniyalari, fondlar va kapital bozori vositalarining paydo bo‘lishigacha. Islomiy darchalarga qonunchilik darajasida ruxsat berilishi muhim bosqich bo‘ldi. Bu an’anaviy banklarga alohida islomiy bank tashkil etmasdan islomiy mahsulotlarni ishga tushirish imkonini beradi.
Spiker islomiy moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan talab haqidagi ma’lumotlarni ham taqdim etdi va gap shunchaki tor doiradagi mahsulot haqida emas, balki bozorning katta salohiyatga ega segmenti haqida ketayotganini ko‘rsatdi. “Astana” xalqaro moliya markazi va Islom taraqqiyot banki tadqiqoti natijalariga ko‘ra, Qozog‘istonda islomiy depozitlar, ipoteka va iste’mol moliyalashtirishiga sezilarli talab shakllangan. Shu bilan birga, bozorni rivojlantirish uchun nafaqat mahsulotlar qatori, balki yetuk infratuzilma ham zarur: shariat kengashlari, ixtisoslashgan konsalting, tartibga solish, soliq tizimini moslashtirish, professional ta’lim va aholining moliyaviy savodxonligini oshirish.
Bank CenterCredit jamg‘armalar markazi rahbari Javid Isayevning ma’ruzasi tadbirning yorqin chiqishlaridan biri bo‘ldi. Spiker Bank CenterCreditda islomiy moliya yo‘nalishini shakllantirish bo‘yicha amaliy keysni taqdim etdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, ushbu yo‘nalishdagi ishlar shariat tamoyillariga muvofiq mablag‘larni investitsiya qilish va saqlash imkonini beruvchi moliyaviy vositalarga bo‘lgan aniq mijoz talabi bilan boshlangan. Loyihani tayyorlash davomida bank jamoasi auditoriya ehtiyojlarini o‘rgandi, potensial mijozlar bilan uchrashuvlar o‘tkazdi va bozorning katta qismi uchun islomiy moliya nafaqat mahsulotlar qatori, balki ishonch, qadriyatlar va alohida kommunikatsiya modeli bilan ham bog‘liq degan xulosaga keldi.
Ma’ruzada dastlabki investitsion yechimlardan an’anaviy bank ichida to‘laqonli islomiy konturni shakllantirishgacha bo‘lgan yo‘l ko‘rsatib berildi. Bank CenterCredit amalga oshirishning bir nechta variantlarini ko‘rib chiqdi: alohida mahsulot uchun fatvo olishdan tortib “Astana” xalqaro moliya markazi orqali ishlash, islomiy darchani yo‘lga qo‘yish yoki alohida bank tashkil etishgacha. Ustuvor yondashuv sifatida islomiy darchani bosqichma-bosqich rivojlantirish modeli tanlandi. Ushbu model alohida mahsulot arxitekturasi, shariat nazorati, pul oqimlarini ajratish, operatsiyalarning shaffofligi va shariat talablariga doimiy muvofiqlikni nazarda tutadi.
BCCning yangi ilovasi shunchaki moliyaviy mahsulotlar to‘plami sifatida emas, balki musulmon auditoriyasining kundalik ehtiyojlari atrofida shakllantirilgan yaxlit raqamli ekotizim sifatida ishlab chiqilayotgani alohida ta’kidlandi. Ilovada islomiy moliyaviy xizmatlar, lifestyle funksiyalari va hamkorlik takliflarini birlashtirish rejalashtirilgan: hisobvaraqlar va kartalar, to‘lovlar, pul o‘tkazmalari, valyuta ayirboshlash, namoz vaqtlari, qibla yo‘nalishi, zakot kalkulyatori, Qur’on mutolaasi, shuningdek, umra, haj, halol infratuzilma va hamkorlik dasturi bilan bog‘liq xizmatlar. Bunday yondashuv alohida islomiy mahsulotni ishga tushirishdan yangi auditoriya bilan kompleks o‘zaro hamkorlik modelini yaratishga o‘tilayotganini ko‘rsatadi.
Colvir islomiy bankingni rivojlantirishga texnologik hamkor nuqtayi nazaridan yondashuvini taqdim etdi va islomiy yechimlarning IT-arxitekturasi — konsepsiyadan operatsion modelgacha — mavzusini batafsil yoritib berdi. Ma’ruzada islomiy bankingni bank tizimidagi yangi mahsulot shablonlari to‘plami sifatida ko‘rib bo‘lmasligi ta’kidlandi. Uni joriy etish core banking tizimi, hisob yuritish, hisobotlar, likvidlikni boshqarish, shariat talablariga muvofiqlik nazorati hamda bank aktivlari, passivlari va daromadlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik mantig‘iga ta’sir qiladi.
Asosiy arxitektura tamoyili sifatida bank ichida islomiy konturni alohida ajratish qayd etildi. Bu operatsiyalarni alohida hisobga olish, mijozlar, daromadlar, xarajatlar va hisob-kitoblar uchun alohida hisobvaraqlar, mustaqil mahsulotlar qatori, qo‘shimcha tahliliy kesimlar, yangi hisobot vitrinalari hamda jalb qilingan mablag‘lar bilan ularning joylashtirilishi o‘rtasidagi shaffof bog‘liqlikni talab qiladi. Shu bilan birga, alohida kontur ikkinchi tizimni o‘rnatish degani emas: ajratish yagona texnologik platforma ichida hisobvaraqlar, bo‘linmalar, belgilar, tahliliy kesimlar, biznes jarayonlari va nazorat tartib-taomillarini to‘g‘ri sozlash orqali amalga oshirilishi mumkin.
Colvir pilot loyihalarni ishga tushirish va keyinchalik kengaytirish uchun asos sifatida foydalanish mumkin bo‘lgan mavjud texnologik baza haqida ham ma’lumot berdi. Tizimda Zaman Bank bilan loyiha doirasida ishlab chiqilgan tovar murabahasi, vakala va overnight depozit mahsuloti kabi asosiy ssenariylar amalga oshirilgan. Shu bilan birga, kompaniya islomiy banking uchun loyihaoldi bosqichi ayniqsa muhimligini ta’kidladi: bank islomiy darcha modelini, mahsulotlarni joriy etish ketma-ketligini, shariat kengashi talablarini, hisob yuritish mantig‘ini, integratsiyalarni, hisobotlarni va risklarni boshqarish yondashuvini oldindan belgilashi lozim.
red_mad_robot asia fintex-hamkori Kseniya Zemskova-Larina munozarani mijoz va mahsulot nuqtayi nazari bilan to‘ldirib, islomiy moliyalashtirish tamoyillarini qulay va talabgir raqamli xizmatlarga qanday aylantirish masalasiga e’tibor qaratdi. Ma’ruzada shariat talablariga muvofiqlik majburiy asos ekani, biroq buning o‘zi mijoz aynan shu mahsulotni tanlashini kafolatlamasligi ta’kidlandi. Banklar amaliy savollarga javob berishi kerak: mahsulot qaysi auditoriya uchun ishga tushirilmoqda, u qanday ehtiyoj yoki muammoni hal qiladi, mijoz yo‘li qanday bo‘ladi va islomiy mahsulot odatiy raqamli bank xizmatlari bilan qanday raqobatlasha oladi.
Islomiy fintexni ishga tushirishning asosiy sharti sifatida ishonch masalasiga alohida e’tibor qaratildi. red_mad_robot asia tajribasiga ko‘ra, diniy talablarga qat’iy yoki mo‘tadil darajada amal qiladigan auditoriya uchun nafaqat mahsulot nomi, balki uning qanday ishlashining shaffofligi, shariat kengashining obro‘si, tushunarli kommunikatsiya, ma’rifiy ishlar va bank e’lon qilingan tamoyillarga amalda rioya qilayotganining tasdig‘i ham muhim. Spiker moliyaviy qarorlar qabul qilishda oila, tavsiyalar va ishonch doirasining rolini ham qayd etdi: bunday mahsulotlar ko‘pincha yakka tartibda emas, balki oila a’zolari yoki ustoz-maslahatchilar bilan muhokama qilinadi. Shu sababli ularni ilgari surishda odatiy marketingning o‘zi yetarli emas.
Ma’ruzaning amaliy qismida islomiy mahsulotlarni ishga tushirish ketma-ketligi taklif etildi. red_mad_robot asia fikriga ko‘ra, bank har doim ham kartadan boshlashi shart emas: ishonchni shakllantirishning dastlabki bosqichida depozit va investitsiya mahsulotlari, masalan, vakala, tushunarliroq bo‘lishi mumkin. Bunday mahsulotlar ilgari o‘zlari uchun maqbul bank vositalarini topa olmagan mijozlarning mablag‘larini jalb qilish imkonini beradi. Keyingi yo‘nalishlar sifatida murabahaga asoslangan avtomobil xaridini bo‘lib to‘lash, tovar murabahasi va BNPL modellari, shuningdek, ipoteka yechimlari va lifestyle-ekotizim, jumladan, halal mode, hamkorlik takliflari va kundalik hayot xizmatlari ko‘rib chiqilishi mumkin.
Yevroosiyo taraqqiyot banki moliya institutlarini kreditlash direksiyasi menejeri Shamil Aubakirov Markaziy Osiyoda islomiy moliyalashtirish istiqbollari bo‘yicha mintaqaviy qarashni taqdim etdi. Spikerning aytishicha, 2025-yilda Yevroosiyo taraqqiyot banki islomiy darchani pilot formatida joriy etdi va Qozog‘istonning “Istkomtrans” logistika kompaniyasi bilan qariyb 12 million AQSh dollari miqdoridagi birinchi loyihani amalga oshirdi. Bank ushbu yo‘nalishni alohida mahsulot sifatida emas, balki yangi ichki tartib-taomillar, siyosatlar va islomiy shartnomalarni talab qiladigan kompleks transformatsiya sifatida ko‘rib chiqmoqda.
Ma’ruzada Markaziy Osiyoning islomiy moliya rivoji uchun istiqbolli mintaqa sifatidagi roli yoritib berildi. Yevroosiyo taraqqiyot banki ushbu salohiyatni aholi soni, madaniy xususiyatlar, moliya tizimlarini rivojlantirish ehtiyoji va mintaqa mamlakatlarining muhokamalardan amaliy qonunchilik yechimlariga o‘tayotgani bilan bog‘laydi. Qozog‘istonda ikkinchi darajali banklarga islomiy darchalarni ishga tushirish imkonini beradigan o‘zgarishlar, shuningdek, O‘zbekistonda islomiy banking to‘g‘risidagi qonun bozor rivoji uchun qo‘shimcha asos yaratishi alohida qayd etildi.
Yevroosiyo taraqqiyot banki asosiy muammolar qatorida aholining islomiy moliyalashtirish tamoyillari haqida yetarlicha xabardor emasligi, tayyorlangan mutaxassislar yetishmasligi va me’yoriy-huquqiy bazani mintaqaviy darajada uyg‘unlashtirish zaruratini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, o‘sish imkoniyatlari raqamli kanallar, bozori nisbatan yetuk mamlakatlardagi institutlar bilan hamkorlik, xalqaro islomiy tashkilotlarni jalb qilish va sukuk vositalarini rivojlantirish bilan bog‘liq. Ma’ruzada keltirilgan bazaviy ssenariyga ko‘ra, Markaziy Osiyodagi islomiy moliyaviy aktivlar 2028-yilga borib 2,5 milliard AQSh dollarigacha, 2033-yilga kelib esa 6,3 milliard AQSh dollarigacha o‘sishi mumkin.
Brunchning yakuniy qismi banklar, assotsiatsiyalar, shariat ekspertlari va texnologik kompaniyalar vakillari ishtirokidagi ochiq munozara bo‘ldi. Ishtirokchilar islomiy mahsulotlarni rivojlantirishdagi amaliy to‘siqlarni muhokama qildilar: mahsulot modellarining amaliy ishlash mexanizmlarini yetarlicha tushunmaslik, tannarx va unit-iqtisodiyot masalalari, operatsiyalarni yuritishning murakkabligi, bozor ishtirokchilarini o‘qitish zarurati hamda banklarning texnologik amalga oshirish bo‘yicha tushunarli strategiyaga bo‘lgan ehtiyoji.
Munozaraning alohida qismi regulyator, shariat kengashlari va standartlarning roliga bag‘ishlandi. Ishtirokchilar jismoniy shaxslar uchun ijara bo‘yicha qonunchilikni rivojlantirish, soliq va hisob yuritish jihatlarini aniqlashtirish, shariat talablariga muvofiqlik va audit bo‘yicha talablarni shakllantirish, shuningdek, mutaxassislarning professional tayyorgarligini oshirish zarurligi haqida fikr bildirdilar. Islomiy darcha amalda “bank ichidagi bank” sifatida ishlashi ta’kidlandi. Shu sababli uning mustaqilligi, alohida hisob yuritilishi, shaffof hisobotlari va shariat kengashi tomonidan nazorat qilinishi nihoyatda muhim.
Muhokamaning texnologik qismi core banking tizimi, ma’lumotlar vitrinalari, hisobotlar, vakillik hisobvaraqlari, risk-menejment, likvidlikni joylashtirish, sukuk va ta’minot masalalarini qamrab oldi. Colvir vakillari bank tizimi jarayonlar, hisob yuritish, tahliliy kesimlar va shariat nazorati to‘g‘ri sozlangan taqdirda islomiy mahsulotlarga xizmat ko‘rsata oladigan vosita ekanini ta’kidladilar. Eng amaliy yondashuv sifatida bank, texnologik hamkor va ixtisoslashgan ekspertlarning birgalikdagi loyihaoldi ishlari ko‘rsatildi. Bu islomiy kontur arxitekturasini oldindan belgilash va joriy etish bosqichida qimmatga tushadigan qayta ishlashlarning oldini olish imkonini beradi.
Munozara yakunlariga ko‘ra, ishtirokchilar sohani yanada rivojlantirish barcha tomonlar — banklar, regulyator, shariat ekspertlari, ixtisoslashgan assotsiatsiyalar va texnologik kompaniyalar sa’y-harakatlarini muvofiqlashtirishni, shuningdek, islomiy mahsulotlarni joriy etish bo‘yicha amaliy qadamlarga o‘tishni talab qiladi degan umumiy fikrga keldilar.
Colvir banklarning texnologik hamkori sifatida barcha bosqichlarda — islomiy banking arxitekturasini dastlabki ishlab chiqishdan tortib yechimlarni amalga oshirish va loyihalarni qo‘llab-quvvatlashgacha — ishtirok etishga tayyorligini tasdiqladi.
Tadbir ishtirokchilarning norasmiy muloqoti bilan yakunlandi. Bu professional suhbatni davom ettirish va sohaviy aloqalarni mustahkamlash imkonini berdi. Markaziy Osiyoda islomiy banking haqidagi muloqotni davom ettirish uchun banklar vakillari qisqa formani to‘ldirib, islomiy moliya olamining yangi imkoniyatlarini kashf etishlari mumkin.
